Tóm tắt nhanh
- Mất lớp đất mặt là mất phân, mất nước của vườn.
- Làm bồn, mương, băng cây theo đường đồng mức.
- Không đốt tàn dư, không cày trắng vườn dốc giữa mùa mưa.
Đất đỏ Tây Nguyên thường màu mỡ hơn đất xám, nhưng trên sườn dốc lại rất dễ bị mưa bào mòn. Mỗi năm mất một ít, sau vài năm lớp đất mặt, nơi tập trung rễ tơ và chất hữu cơ, mỏng hẳn đi. Mưa to đi kèm gió mạnh đang xuất hiện nhiều hơn, xói mòn càng nặng. Bài này tập trung vào các công trình giữ đất anh chị có thể làm ngay trong mùa mưa; việc giữ thảm cỏ giữa hàng được nói ở một bài riêng.
Dấu hiệu vườn đang bị xói mòn

- Sau mưa, mặt đất có những rãnh nhỏ chạy dọc sườn, mỗi trận lại sâu thêm.
- Rễ ngang của cây phía trên dốc lộ lên mặt đất, cổ rễ cao hơn mặt đất xung quanh.
- Đất màu, lá mục, hạt phân dồn thành lớp ở chân dốc hoặc lấp kín rãnh thoát nước.
- Nước chảy trong vườn sau mưa đục ngầu màu đất đỏ.
- Ao, hồ trong vườn cạn nhanh hơn mọi năm vì đáy bị đất bồi.
Vì sao mất đất là mất cả vườn
Lớp đất mặt chứa nhiều chất hữu cơ, vi sinh vật và rễ tơ nhất. Mưa to cuốn đất đi kéo theo cả dinh dưỡng, làm đất giữ nước kém hơn và tầng canh tác mỏng dần. Vì phần mất do xói mòn, rửa trôi mà lượng phân phải bón luôn cao hơn nhu cầu thật của cây. Đất trôi xuống còn lắng ở đáy ao hồ, làm giảm lượng nước trữ cho mùa khô. Nói gọn: chống xói mòn chính là giữ phân và giữ nước cho vườn.
Cách giữ đất trên vườn dốc

1. Mọi thứ đi theo đường đồng mức
Đường đồng mức là đường nối các điểm có cùng độ cao trên sườn. Trên đất dốc, hàng cây nên bố trí theo đường này, vuông góc với hướng dốc. Vườn đã lỡ trồng hàng thẳng xuống dốc thì vẫn làm các bước dưới đây theo đường đồng mức. Cách dò nhanh: dùng ống nhựa trong đổ nước làm thước thủy, cắm cọc đánh dấu những điểm có cùng mực nước dọc sườn rồi nối lại. Tài liệu kỹ thuật hồ tiêu khuyên chọn đất có độ dốc dưới 25 độ; dốc hơn thế thì việc giữ đất rất vất vả.
2. Làm bồn thành bậc thang
Với vườn tưới gốc trên đất dốc, làm bồn theo đường đồng mức thành từng bậc: phía dưới dốc đắp bờ cao hơn, phía trên xẻ vào sườn, mặt bồn gần phẳng. Nước mưa dừng lại ở từng bậc rồi thấm xuống thay vì chảy tràn. Mùa mưa nhớ mở một lối tràn nhỏ ở mép bồn, dẫn ra rãnh, để nước không đứng lâu quanh gốc và không làm vỡ bờ.
3. Mương bờ chắn ngang dốc
Đào những mương nông chạy ngang sườn theo đường đồng mức, đất đào lên đắp thành bờ ở phía dưới mương. Mương cắt dòng chảy dài thành nhiều đoạn ngắn, nước đi chậm lại, đất lắng xuống lòng mương. Đầu mỗi mương dẫn ra rãnh thoát chung để nước không tràn bờ. Định kỳ vét đất lắng trong mương, đắp ngược lên vùng gốc cây.
4. Băng cây chắn ngang dốc
Trồng các băng cây phân xanh, cây họ đậu theo đường đồng mức. Ở vùng dốc cao, tài liệu kỹ thuật cà phê gợi ý khoảng 3–5 hàng cà phê trồng một hàng cốt khí hoặc muồng hoa vàng. Rễ băng cây giữ đất, cành lá cắt tỉa dùng để ép xanh hoặc tủ gốc vào cuối mùa mưa.
5. Tăng hữu cơ cho đất
Phân hữu cơ giúp gắn các hạt đất lại với nhau, đất thấm nước nhanh hơn nên ít bị bào mòn. Tận dụng cành lá sau tỉa, vỏ cà phê ủ hoai, rơm rạ để trả lại cho đất. Không đốt tàn dư thực vật.
Lỗi hay gặp làm xói mòn nặng thêm
- Cày xới, làm sạch trắng cả vườn dốc giữa mùa mưa: đất trơ, mưa xuống là trôi.
- Đường đi, rãnh nước chạy thẳng từ đỉnh xuống chân dốc: thành lối cho dòng nước xiết.
- Đắp bồn kín, không có lối tràn: mưa lớn làm vỡ bờ, cuốn luôn đất quanh gốc.
- Đốt cành lá, tàn dư: mất nguồn hữu cơ giữ đất.
- Rải phân trên mặt đất dốc mà không lấp: một trận mưa là phân dồn xuống chân dốc.
Kết lại
Xói mòn không làm cây chết ngay, nhưng mỗi mùa mưa lấy đi một phần lớp đất màu mỡ nhất. Hãy đi vườn sau một trận mưa lớn, xem nước chảy theo đường nào, rồi chặn nó bằng bồn bậc thang, mương bờ và băng cây theo đường đồng mức. Làm dần từng lô, ưu tiên chỗ dốc nhất và chỗ đã thấy rễ lộ.




Viết bình luận